floranatolica
 
Ara Üye girişi DDbtn
-
 
Akbaba / Darende / Malatya - Haziran 2026 © Serdar Ölez
Salvia caespitosaSalvia caespitosaSalvia caespitosaSalvia caespitosaSalvia caespitosaSalvia caespitosaphotos
Gözlem bildir
Kırkşalba
Lamiaceae / Salvia / Salvia caespitosa
mapmapmapmapmap
Kırkşalba (Salvia caespitosa) Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden endemik bir türdür. Türkiye'de Yukarı Kızılırmak, Yukarı Fırat, Antalya, Adana alt bölgelerinde yayılış göstermektedir.

1400-2400 m yükseklikler arasında; taşlık kireçtaşı ve volkanik yamaçlarda; satıhtan yüksek düzlüklerde gözlenebilir.


Bilimsel olarak Salvia caespitosa Montbret & Aucher ex Benth. şeklinde tanımlanır; bu tanım ilk olarak 1836 yılında Ann. Sci. Nat., Bot. , sér. 2, 6: 39 adlı yayında kullanılmıştır.

Salvia etimolojisi

Salvia cins adı, Latince iyileştirmek, kurtarmak, şifa vermek veya korumak anlamına gelen salvare (veya sağlıklı/iyi olmak anlamındaki salvus) kelimesinden türetilmiştir; antik çağlardan beri "adaçayı" türlerinin halk tıbbında antiseptik, spazm çözücü ve genel şifa verici özellikleri nedeniyle yoğun bir şekilde kullanılmasına atıfta bulunan, bitkinin sağlığa faydalı doğasını yansıtan tıbbi ve etnobotanik bir isimlendirmedir. ex kısaltması, bu kısaltmayı takip eden ismin bu türü kabul görür şekilde yayınladığı ancak bunu `ex´ kısaltmasından önce gelen yayıncının kabul görmeyen açıklamalarına dayandırdığını belirtir. Kısaltmalar arasında yer alan & işareti, bu bilim insanlarının bitki hakkındaki makaleyi birlikte yayınladılarını belirtir. Tür epiteti ardına yazılan kısaltmalar türü yayınlayan bilim insanlarını belirtir. Montbret kısaltması bilim insanı Gustave Coquebert de Montbret (1805-1837) için kullanılmıştır; Montbret Anadolu, Orta Doğu ve Kafkasyanın sarp coğrafyalarına olağanüstü zorluklar altında keşif gezileri düzenleyen, arazide kaptıkları hastalıklar veya yorgunluk nedeniyle genç yaşta hayatını kaybeden fedakâr Fransız kâşif ve botanikçidir. Aucher kısaltması bilim insanı Pierre Martin Rémi Aucher-Éloy (1793-1838) için kullanılmıştır; Aucher-Éloy Anadolu, Orta Doğu ve Kafkasyanın sarp coğrafyalarına olağanüstü zorluklar altında keşif gezileri düzenleyen, arazide karşılaştıkları ağır şartlar ve hastalıklar nedeniyle genç yaşta hayatını kaybeden Fransız kâşif ve botanikçidir; yürüttüğü tarihi saha çalışmalarıyla floristik açıdan son derece zengin koleksiyonları Avrupaya ulaştırmış, Doğu Akdeniz ve Asya bitki sistematiğinin aydınlatılması için vazgeçilmez materyalleri sağlamış fedakâr bilim insanıdır. Benth. kısaltması bilim insanı George Bentham (1800-1884) için kullanılmıştır; Bentham Anadolu, Orta Doğu ve Kafkasyanın sarp coğrafyalarına olağanüstü zorluklar altında keşif gezileri düzenleyen, arazide karşılaştıkları ağır şartlar ve hastalıklar nedeniyle genç yaşta hayatını kaybeden Fransız kâşif ve botanikçidir; yürüttüğü tarihi saha çalışmalarıyla floristik açıdan son derece zengin koleksiyonları Avrupaya ulaştırmış, Doğu Akdeniz ve Asya bitki sistematiğinin aydınlatılması için vazgeçilmez materyalleri sağlamış fedakâr bilim insanıdır.

Morfoloji


Bodur, alt tarafı odunsu ve üstü otsu çok yıllık, yüzeyde ~ 60 cm çapta yastıklar oluşturan bir türdür. Gövdeler yüzükoyun veya diktir, alt kısımlar salgısız havlı, üstler havlı veya ülgerli veaz sayıda top başlı salgılı tüylüdür. Yapraklar derin tüysüdür, dış hatları ters yumurtamsıdır, kenarlar küt dişlidir; terminal dilimler ± mızraksı, 0.6-2 x 0.1-0.6 cm´dir; yanal dilimler 2-4 çift ve dikdörtgenimsidir; yaprak sapı 0.5-2 cm uzunlukta ve sıklıkla uzun-kirpiklidir. Salkım yoğundur ve yaprak seviyesini hemen hemen aşar. Halka dizilimli çiçek durumu 2-6 çiçeklidir, üstlere doğru birbirlerine daha yakınlaşır. Brakteler yumurtamsı, sivri uçlu, 11-12 x 5-8 mm´dir; brakteol mevcuttur. Çiçek sapı 3-6 mm´dir. Çanak çan şeklinde, sıklıkla eflatunumsu, 10-14 mm´dir, meyvede biraz uzar; tüy örtüsü değişkendi. Taç menekşe rengi-mavi vey leylak rengi-pembemsi, 18-30 mm; tüp düz, 11-20 mm, halkalı çıkıntılıdır. Sert kabuklu küçük meyve yuvarlağımsı üç köşeli, ± küresel, 2.7 x 2.5 mm´dir.

Salvia caespitosa ve yakın akrabaları için teşhis anahtarı


1. Salkımlar uzamış, yaprak seviyesini belirgin şekilde aşar

2. Gövde boyu (10–)15–40 cm; taban yaprağı uç segmenti genişçe dikdörtgensi-eliptik, (5–)15–35(–40) × 5–11 mm; çiçekler beyaz (Erzincan, Tunceli ve Van´dan pembemsi ilâ menekşe renkli popülasyonlar), (25–)30–40 mm; Doğu Anadolu ...S. pachystachya

2. Gövde boyu (5–)10–17 cm; taban yaprağı uç segmenti yaklaşık dikdörtgensi-eliptik ilâ ters mızraksı, 4–11 × 1–5 mm; çiçekler menekşe-mavi ilâ açık-koyu leylak-pembemsi, 20–30 mm; İç Anadolu´nun doğu ve güneydoğusu ile Doğu Akdeniz bölgeleri ...S. caespitosa

1. Salkımlar yoğunlaşmış ve yaprak seviyesini hemen hemen aşmaz 

3. Taçlar menekşe rengi veya pembemsi 

4. Taçlar pembemsi, (25–)30–41 mm; taban yaprağı uç segmenti 6–20 × 3–11 mm, uzun, beyaz, havlı ve yünlü tüylü, sapsız salgılı tüylü; çanak çiçekte 7–14 mm (kireçtaşlı uçurumlarda, sadece Antalya´da) ...S. antalyensis

4. Taçlar menekşe-mavi ilâ açık-koyu leylak-pembemsi, 20–30 mm; taban yaprağı uç segmenti 4–11 × 1–5 mm, orta derecede salgısız havlı tüylü ve sapsız salgılı bazı kısa salgılı tüylü; çanak çiçekte 8–9 mm (Antalya´da görülmez; yayılış haritasına bakınız) ...S. caespitosa

3. Taçlar sarımsı veya krem

5. Taban yaprağı 3–5 çift, teleksi bölmeli, uç segment yaklaşık darca dikdörtgensi-eliptik ilâ ters mızraksı, 3–10 × 1–3 mm, yoğun, beyaz, çok kısa, salgısız taraksı tüylü (bazen birkaç beyaz uzun tüylü), sapsız salgılı (jipsli tabanlarda, çoğunlukla Sivas, kısmen Malatya; yayılış haritasına bakınız) ...S. sivasensis

5. Taban yaprağı 1–3 çift, teleksi bölmeli, uç segment yaklaşık dikdörtgensi-eliptik ilâ ters mızraksı, 5–15 × (2–)3–6 mm, yoğun beyaz, salgısız havlı tüylü, sapsız salgılı tüylü (tebeşirli tabanlarda, sadece Ermenek; yayılış haritasına bakınız) ...S. karaeri



listMaplistPiclist

Gözlemler


Salvia caespitosaAkbaba / Darende / Malatya
Haziran 2026 ©Serdar Ölez
Salvia caespitosaPülümür / Tunceli
Armağan 6676/2020 ©Metin Armağan
Salvia caespitosaEğrisöğüt / Pınarbaşı / Kayseri
AEF 21925/2002 ©Ayşe Mine Özkan v.d.
Benzer taxonlar
Türkiye´de doğal yayılan diğer Salvia türleri: S.absconditiflora, S.adenocaulon, S.adenophylla, S.aethiopis, S.albimaculata, S.amplexicaulis, S.anatolica, S.aramiensis, S.argentea, S.aristata, S.atropatana, S.aucheri, S.aytachii, S.ballsiana, S.blepharochlaena, S.brachyantha, S.bracteata, S.cadmica, S.caespitosa, S.candidissima, S.cassia, S.cedronella, S.ceratophylla, S.cerino-pruinosa, S.chionantha, S.chrysophylla, S.cilicica, S.cyanescens, S.dichroantha, S.divaricata, S.dorystaechas, S.ekimiana, S.eriophora, S.ertekinii, S.euphratica, S.forskahlei, S.freyniana, S.frigida, S.fruticosa, S.glutinosa, S.halophila, S.haussknechtii, S.hedgeana, S.heldreichiana, S.huberi, S.hydrangea, S.hypargeia, S.indica, S.kronenburgii, S.kurdica, S.limbata, S.longipedicellata, S.macrochlamys, S.macrosiphon, S.marashica, S.microstegia, S.modesta, S.montbretii, S.multicaulis, S.napifolia, S.nemorosa, S.nutans, S.nydeggeri, S.odontochalmys, S.officinalis, S.pachystachys, S.palaestina, S.pilifera, S.pinnata, S.pisidica, S.poculata, S.pomifera, S.potentillifolia, S.pseudeuphratica, S.quezelii, S.recognita, S.reeseana, S.rosifolia, S.rosmarinus, S.russellii, S.sclarea, S.sericeotomentosa, S.siirtica, S.smyrnaea, S.spinosa, S.staminea, S.suffruticosa, S.syriaca, S.tchihatcheffii, S.tigrina, S.tobeyi, S.tomentosa, S.trichoclada, S.verbenaca, S.vermifolia, S.verticillata, S.virgata, S.viridis, S.viscosa, S.wiedemannii, S.xanthocheila, S.yosgadensis
Türkiye'de gözlemlenebilecek bazı diğer Salvia türleri: S.microphylla, S.splendens
Dış bağlantılar




Kaynaklar
  1. Davis,P.H., Cullen,J., & Coode,M.J. (1962-1988). Flora of Turkey and The East Aegean Islands. Edinburgh University Press (Kısım çevirisi: Ölez S., 2023)
  2. Celep, F, Doğan, M, Akaydin, G, Kahraman, A, Karabacak, E, Çeçen, Ö, Armağan, M, Xiang, C, & Drew, B. T (2026). Unveiling The Diversity Within Salvia Caespitosa Sensu Lato (Lamiaceae): Three New “Hidden” Endemic Species From Türkiye​. Turkish Journal Of Botany 50 (4): 397-416. Dış bağlantı
  3. NGBB (2022). Bizim Bitkiler. . Erişim tarihi 5Ağu2022 (Türkiye bitkileri listesi, yayılış bilgileri ve Türkçe adları) Dış bağlantı
  4. Kırsal Çevre (Sürekli). Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği. (Gönüllülerin bölgesel gözlemleri ile yayılış bilgilerinin güncellenmesi) Dış bağlantı
  5. Lindon, Heather, Gardiner, Lauren, Vorontsova, Maria, & Brady, Abigail. (2020). Gendered Author List International Plant Names Index 2020 (Version 2) [Data set]. Zenodo. (Flora tür epitetlerinde kullanılan bilim insanlarının isim kısaltmaları) Dış bağlantı
  6. IUCN (2022). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2022-1. (Türkiye´deki tehlike altında bulunan türler listesi)