floranatolica
 
Ara Üye girişi DDbtn
-
 
Bu tür için henüz fotoğraf bulunmamaktadır
Gözlem bildir

Boraginaceae / Alkanna / Alkanna malatyana
mapmap
(Alkanna malatyana) Hodangiller (Boraginaceae) ailesinden bir türdür. Türkiye'de sadece Yukarı Fırat alt bölgesinde doğal yayılış göstermektedir.

Alkanna malatyana, Levent Kanyonu ile sınırlı yayılış gösteren lokal endemik bir türdür. Bir İran-Turan fitocoğrafik bölgesi elementidir. Bu yeni tür, yalnızca Levent Kanyonu´ndaki kireçtaşı (kalker) karakterli sarp kayalıklarda (uçurumlarda), tercihen doğu bakısına sahip yamaçlarda, deniz seviyesinden 1220 ile 1400 metre arası rakımlarda yetişir (kolonileşir). Kaya çatlaklarında yaşamaya kesin olarak adapte olmuş zorunlu  bir kazmofit (chasmophytic) türdür.


Bilimsel olarak Alkanna malatyana Şenol & Yıldırım şeklinde tanımlanır; bu tanım ilk olarak 2014 yılında Phytotaxa 164: 125 adlı yayında kullanılmıştır.

Alkanna etimolojisi

Alkanna cins adı 1400´lerin ortalarında gövdesi veya kökü boya maddesi olarak kullanılan ve Ortacağ Latincesinde alcannetta olarak bilinen bitki adından türetilmiştir; alcannetta ise Arapça `kına´ anlamına gelen al-ḥanna veya al-ḥinnā kelimesinden türetilmiştir; cinsin bazı türlerinin kökünden elde edilen kırmızı boyaya atıfta bulunur.

malatyana etimolojisi

Malatyana epiteti, Doğu Anadolu Bölgesi´nde yer alan ve bitkinin doğal yayılış alanını oluşturan Malatya iline ithafen türetilmiştir; taksonun endemik olarak bulunduğu alana veya tip örneğinin toplandığı lokaliteye işaret eden coğrafi bir epitettir. Kısaltmalar arasında yer alan & işareti, bu bilim insanlarının bitki hakkındaki makaleyi birlikte yayınladılarını belirtir. Tür epiteti ardına yazılan kısaltmalar türü yayınlayan bilim insanlarını belirtir. Şenol kısaltması bilim insanı Serdar Gökhan Şenol (2010) için kullanılmıştır; Şenol Ege Üniversitesinde görev yapan; özellikle Türkiye florası, bitki sistematiği, endemik türler ve doğa koruma biyolojisi üzerine yürüttüğü kapsamlı çalışmalarla tanınan Türk botanikçi ve akademisyendir. Anadolunun eşsiz bitki çeşitliliğinin aydınlatılması ve korunması amacıyla çok sayıda saha çalışması gerçekleştirmiş, herdemyeşil ve kurakçıl bitki grupları üzerinde önemli araştırmalar yapmış ve literatüre yeni taksonlar kazandırarak ulusal taksonomi bilimine değerli katkılar sunmuş bir bilim insanıdır. Yıldırım kısaltması bilim insanı Hasan Yıldırım için kullanılmıştır; Yıldırım Türkiye florası, taksonomisi ve popülasyon genetiği alanlarında gerçekleştirdiği kapsamlı arazi çalışmalarıyla tanınan Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümünde görevli Türk botanik profesörüdür; Anadolunun farklı coğrafyalarındaki mikro-endemik ve lokal taksonlar üzerinde yürüttüğü revizyon çalışmaları sonucunda onlarca yeni bitki türünü dünya literatürüne kazandırmıştır; yeni keşfettiği taksonları isimlendirirken yerel coğrafyalara ve Türkiye doğasına emek veren şahsiyetlere vefa gösterme geleneğini sürdürmekte olup, modern bitki sistematiğine getirdiği yenilikçi ve titiz yaklaşımlarla çağdaş Türkiye botanik mirasını zenginleştiren öncü bilim insanlarından biridir.

Morfoloji


Bodur, yığınsı/kümeleşen (kespitöz) formda, çok yıllık bir bitkidir. Gövdesi 3–10 (–12) cm uzunluğunda, 1 mm´ye kadar ulaşan yayık uzun yumuşak tüylü (piloz), 1.5 mm´ye kadar seyrek kılımsı (setiform) tüylü ve az çok (±) salgılı tüylüdür. Kökleri kırmızımsıdır. Taban yaprakları ters mızraksıdan (oblansolat) kaşıkımsıya (spatulat) kadar değişen biçimlerde, 4–17 mm genişliğinde ve 20–60 mm uzunluğunda olup ucu kütten (obtuz) sivriye (akut) kadar değişen yapıdadır; üzeri yoğun biçimde tabanı kabarcıklı/şişkin kılımsı (tüberküllü setiform) tüylü, uzun yumuşak tüylü (piloz) ve az çok salgılı tüylüdür. Gövde yaprakları dikdörtgensi (oblong), mızraksı (lansolat) ila eliptik biçimlerde, 4–11 mm genişliğinde ve 6–22 mm uzunluğundadır; üzeri yoğun biçimde tabanı kabarcıklı kılımsı, uzun yumuşak tüylü ve az çok salgılı tüylüdür. Çiçek durumu (sima) her gövdede 1 adettir ve meyve zamanında yaklaşık 4–8 cm uzunluğa erişir. Bırakteleri mızraksı ila eliptik biçimlerde, 2–8 mm genişliğinde ve 5–20 mm uzunluğunda olup, yoğundan seyreğe kadar değişen sıklıkta tabanı kabarcıklı kılımsı tüylü, uzun yumuşak tüylü ve az çok salgılı tüylüdür. Çiçek sapları (pediseller) çiçeklenme zamanında dik ve 1–2 mm uzunluğunda, meyve zamanında ise geriye doğru kıvrık (rekürv) formda ve 2–3 mm uzunluğunda olup; yalnızca uzun yumuşak tüylüdür, tabanı kabarcıklı kılımsı tüylerden ve salgılı tüylerden yoksundur. Çanak (kaliks), çiçeklenme zamanında 1.5–2 mm genişliğinde ve 5–6 mm uzunluğunda, meyve zamanında ise 2–2.5 mm genişliğinde ve 6–7 mm uzunluğundadır; uzun yumuşak tüylü olup tabanı kabarcıklı kılımsı tüyler ve salgılı tüyler taşımaz. Taç yapraklar (korolla) altın sarısı renkte, 10–12 mm uzunluğunda ve dış yüzeyi tüysüzdür (glabroz); ayası (limb) 5–7 mm çapında, tüp kısmı 1.5–2 mm genişliğinde ve 8–9 mm uzunluğunda, lobları ise 2–3 mm genişliğinde ve 2–3 mm uzunluğundadır. Fındıkçık (nuklet) tipi meyveleri 2–3 mm genişliğinde, krem renginden soluk sütlü kahverengiye (fawn) kadar değişen tonlarda ve yoğun kabarcıklı (tüberküllü) yapıdadır; meyve gagası yatay ila hafifçe kıvrık formdadır. Polenleri prolat-sferoidal (kutuplara doğru hafif uzamış küresel) biçimde, 3 kolporat (3 açıklıklı) yapıda olup; ekvatoral ekseni (9.12 –) 10.80 ± 0.33 (– 12.57), polar ekseni (10.45 –) 12.56 ± 43 (– 14.24) boyutlarında ve yüzey süslemesi pürüzsüzdür (psilat).

Benzer taxonlar
Türkiye´de doğal yayılan diğer Alkanna türleri: A.amana, A.areolata, A.attilae, A.aucheriana, A.cappadocica, A.confusa, A.cordifolia, A.dumanii, A.froedinii, A.haussknechtii, A.hirsutissima, A.hispida, A.incana, A.kotschyana, A.macrophylla, A.macrosiphon, A.malatyana, A.megacarpa, A.milliana, A.mughlae, A.oreodoxa, A.orientalis, A.pamphylica, A.phrygia, A.pinardii, A.primuliflora, A.pseudotinctoria, A.punctulata, A.saxicola, A.sieheana, A.stribrnyi, A.strigosa, A.sumbulii, A.tinctoria, A.trichophila, A.tubulosa, A.verecunda, A.viscidula
Dış bağlantılar




Kaynaklar
  1. Yıldırım, H.& Şenol, S. (2014). Alkanna malatyana (Boraginaceae), a new species from East Anatolia, Turkey. Phytotaxa. 164. 124-132. 10.11646/phytotaxa.164.2.6.
  2. NGBB (2022). Bizim Bitkiler. . Erişim tarihi 5Ağu2022 (Türkiye bitkileri listesi, yayılış bilgileri ve Türkçe adları) Dış bağlantı
  3. Kırsal Çevre (Sürekli). Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği. (Gönüllülerin bölgesel gözlemleri ile yayılış bilgilerinin güncellenmesi) Dış bağlantı
  4. Lindon, Heather, Gardiner, Lauren, Vorontsova, Maria, & Brady, Abigail. (2020). Gendered Author List International Plant Names Index 2020 (Version 2) [Data set]. Zenodo. (Flora tür epitetlerinde kullanılan bilim insanlarının isim kısaltmaları) Dış bağlantı
  5. IUCN (2022). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2022-1. (Türkiye´deki tehlike altında bulunan türler listesi)